Natuureducatie, schoolbezoeken en groepslessen

Van een bezoek aan de kinderboerderij naar een leerzame ervaring over dieren, natuur, duurzaamheid en onze leefomgeving.

Een kinderboerderij is meer dan dieren bekijken

Een kinderboerderij kan kinderen en volwassenen op een laagdrempelige manier kennis laten maken met dieren, natuur, voedsel, landbouw, biodiversiteit en de leefomgeving. Voor veel kinderen is het een plek waar zij voor het eerst van dichtbij ontdekken hoe dieren leven, waar voedsel vandaan komt, hoe de seizoenen veranderen en waarom een gezonde leefomgeving belangrijk is.  Maar educatie ontstaat niet vanzelf doordat dieren aanwezig zijn. Daarvoor zijn passende informatie, duidelijke leerdoelen, aantrekkelijke activiteiten en deskundige begeleiding nodig.

Een kinderboerderij hoeft geen grote educatieve organisatie te worden om betekenisvolle natuureducatie te bieden. Ook een kleine locatie kan met een doordachte aanpak, geschikte voorzieningen en enthousiaste vrijwilligers bezoekers iets waardevols leren.

KinderboerderijAdvies helpt organisaties om deze educatieve functie vorm te geven en te verbinden met dierenwelzijn, inrichting, beheer en de maatschappelijke betekenis van de locatie.

Van vrij bezoek tot een volledige natuurles

Niet iedere groep bezoekt een kinderboerderij met hetzelfde doel. Daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen de verschillende mogelijkheden.

Vrij groepsbezoek

Een schoolklas, kinderdagverblijf, BSO of andere groep kan de kinderboerderij zelfstandig bezoeken. Ook zonder georganiseerd programma moet voor de begeleiders duidelijk zijn wat de bezoekersregels zijn, welke delen toegankelijk zijn, waar handen kunnen worden gewassen en welk contact met dieren wel of niet is toegestaan.De verantwoordelijkheid voor begeleiding en toezicht moet vooraf duidelijk zijn.

Begeleide rondleidingen

Tijdens een rondleiding kan een medewerker of vrijwilliger uitleg geven over de dieren, hun gedrag, verzorging en leefomgeving.

Een goede rondleiding is afgestemd op de leeftijd, belangstelling en mogelijkheden van de groep. Niet alleen vertellen, maar ook laten observeren, vragen stellen en ontdekken.

Educatieve groepslessen

Een georganiseerde les gaat een stap verder dan een rondleiding.

De activiteit wordt voorbereid vanuit een onderwerp en een leerdoel. Denk aan diergedrag, voedselketens, biodiversiteit, bodemleven, planten, seizoenen, landbouw of verantwoord omgaan met dieren.

De les kan bestaan uit waarnemingsopdrachten, onderzoekjes, gesprekken, demonstraties of activiteiten in een tuin of groenvoorziening.

Welke onderdelen geschikt zijn, hangt af van de beschikbare ruimte, deskundigheid en inrichting van de locatie.

Thematische activiteiten

Naast schoolprogramma's kunnen kinderboerderijen ook themadagen, vakantieactiviteiten, workshops en andere educatieve bijeenkomsten organiseren.

Daarbij kunnen onderwerpen zoals biodiversiteit, insecten, composteren, voedselproductie en duurzaam leven centraal staan.

Ook samenwerking met een lokale natuur- en milieueducatieorganisatie kan mogelijkheden bieden.

Wat kunnen kinderen leren op een kinderboerderij?

De educatieve mogelijkheden zijn veel breder dan kennismaken met boerderijdieren.

Een kinderboerderij kan bijvoorbeeld aandacht besteden aan:

  • Dierenwelzijn en diergedrag: wat hebben dieren nodig, waarom leven sommige soorten in groepen en waarom moeten dieren zich kunnen terugtrekken?

  • Natuur en biodiversiteit: planten, insecten, vogels, bodemleven, bestuiving en de onderlinge samenhang tussen levende organismen.

  • Voedsel en landbouw: waar komen melk, eieren, wol, groenten en andere producten vandaan en welke rol spelen mensen en dieren daarbij?

  • Seizoenen en kringlopen: veranderingen in de natuur, compostering, water, groei en afbraak.

  • Duurzaamheid en leefomgeving: zorgvuldig omgaan met grondstoffen, biodiversiteit, vergroening en de gevolgen van menselijke activiteiten.

  • Verantwoord dierhouden: verzorging, huisvesting, voeding, gezondheid, levenslange verantwoordelijkheid en het maken van bewuste dierkeuzes.

  • Zeldzame huisdierrassen en levend erfgoed: de geschiedenis en oorspronkelijke functies van huisdierrassen en het belang van verantwoord behoud.

Niet iedere kinderboerderij hoeft alle onderwerpen aan te bieden. Het educatieprogramma moet passen bij de aanwezige dieren, natuurlijke omgeving, faciliteiten en deskundigheid.

Aansluiten bij scholen en onderwijsdoelen

De landelijke kerndoelen voor het primair onderwijs, zoals ontwikkeld door SLO, kunnen daarbij worden gebruikt als referentie. Vooral onderwerpen binnen mens en natuur en de leefomgeving bieden mogelijkheden voor praktische lessen.

Een schoolbezoek hoeft geen kopie van een klassikale les te zijn. De meerwaarde van een kinderboerderij is juist dat leerlingen zelf kunnen waarnemen, onderzoeken en ervaren.

Voor een goed educatief programma moet bijvoorbeeld duidelijk zijn:

  • Voor welke leeftijdsgroep het bedoeld is.

  • Welk onderwerp en welke leerdoelen centraal staan.

  • Welke activiteiten leerlingen uitvoeren.

  • Welke materialen en voorzieningen nodig zijn.

  • Wie de les verzorgt en wie de groep begeleidt.

  • Welke veiligheids- en hygiëneafspraken gelden.

  • Hoe dierenwelzijn tijdens de activiteiten wordt beschermd.

  • Hoe de leeropbrengst en praktische uitvoering kunnen worden geëvalueerd.

De les kan eventueel worden ondersteund met voorbereidend materiaal voor de school en een eenvoudige verwerkingsopdracht na het bezoek.

Dieren zijn geen verplicht lesmateriaal

Educatie mag nooit ten koste gaan van dierenwelzijn.

Een dier moet kunnen rusten, zich terugtrekken en natuurlijk gedrag vertonen, ook wanneer er een groep bezoekers aanwezig is.

Daarom hoeft een onderwijsactiviteit niet altijd direct diercontact te bevatten. Observeren, gedrag vergelijken of onderzoeken waarom een verblijf op een bepaalde manier is ingericht, kan minstens zo leerzaam zijn.

Het is belangrijk dat medewerkers en vrijwilligers kunnen ingrijpen wanneer dieren stress of afwijkend gedrag vertonen, en dat een programma zo nodig wordt aangepast.

De boodschap over verantwoord omgaan met dieren moet ook zichtbaar zijn in de dagelijkse werkwijze van de locatie.

Groepen ontvangen vraagt een goede organisatie

Het ontvangen van een schoolklas of andere georganiseerde groep vraagt meer voorbereiding dan een regulier bezoek.

Vooraf moet duidelijk zijn hoeveel bezoekers de locatie verantwoord kan ontvangen, welke voorzieningen beschikbaar zijn en hoe de activiteiten worden begeleid.

Daarbij verdienen onder meer de volgende onderwerpen aandacht:

Aanmelden en reserveren

Een overzichtelijke werkwijze voor het aanmelden van groepen, afspreken van tijden en bevestigen van activiteiten voorkomt onduidelijkheid.

Ook moeten afspraken worden gemaakt over groepsgrootte, begeleiders, kosten, eventuele annuleringen en de beschikbare capaciteit.

Ontvangst en voorzieningen

Bij groepsbezoeken kan behoefte bestaan aan een ontvangstruimte, een geschikte plek voor instructie, sanitaire voorzieningen, schuilmogelijkheden en ruimte om materialen op te bergen.

Niet iedere locatie heeft een leslokaal nodig. Wel moeten de beschikbare voorzieningen passen bij het soort activiteit dat wordt aangeboden.

Toezicht en veiligheid

Er moeten heldere afspraken zijn over de verantwoordelijkheid van leerkrachten, pedagogisch medewerkers, begeleiders en medewerkers van de kinderboerderij.

Bij activiteiten met dieren moet de locatie vooraf bepalen waar groepen mogen komen, welke werkzaamheden of handelingen zijn toegestaan en waar direct toezicht noodzakelijk is.

Hygiëne en bezoekersstromen

Na diercontact moeten bezoekers hun handen goed kunnen wassen met water en zeep.

Ook moet worden gekeken naar de ligging van dierenverblijven, eetruimten, toiletten en eventuele lesruimten, zodat onnodige kruisbesmetting wordt voorkomen.

De hygiënevoorzieningen en bezoekersroutes moeten geschikt zijn voor het daadwerkelijk ontvangen aantal personen.

Deskundige medewerkers en vrijwilligers

Een enthousiaste vrijwilliger is niet automatisch een goede educatieve begeleider. Kennis van dierenwelzijn, het educatieve onderwerp, omgang met groepen en veiligheid zijn allemaal belangrijk.

KinderboerderijAdvies kan helpen om kernthema's, lesinstructies, werkafspraken en overdraagbaar educatief materiaal vast te leggen.

Zo wordt de educatieve functie minder afhankelijk van één medewerker of vrijwilliger.

De kinderboerderij als groene huiskamer

Een kinderboerderij kan naast haar educatieve functie ook een belangrijke ontmoetingsplek voor de omgeving zijn. 
Bewoners kunnen er elkaar ontmoeten, kinderen kunnen natuur en dieren ontdekken, vrijwilligers kunnen actief zijn en
lokale organisaties kunnen er activiteiten organiseren.

Deze functie wordt ook wel de groene huiskamer van een wijk of dorp genoemd.Een groene huiskamer is meer dan een
terrein met dieren en een bankje. Het vraagt aandacht voor toegankelijkheid, een uitnodigende inrichting, groenvoorzieningen,
verblijfsplekken, ontmoeting en de verbinding met de omgeving.

Ook de verhouding tussen drukte en rust is belangrijk. Een plek die veel bezoekers aantrekt, moet tegelijkertijd voldoende
ruimte blijven bieden aan dieren en hun verzorgers. Niet iedere locatie heeft horeca, een evenementenprogramma of grote gebouwen nodig.
De maatschappelijke functie moet aansluiten bij de schaal en mogelijkheden van de locatie.

Hoe organiseer je een duurzame educatieve functie?

Educatieve activiteiten vragen voorbereiding, materialen, medewerkers en tijd.

Wanneer schoolbezoeken, rondleidingen of lessen structureel worden aangeboden, is het verstandig om de benodigde inzet en kosten zichtbaar te maken.

Denk aan voorbereiding en begeleiding, onderhoud van materialen, scholing van vrijwilligers, beheer van reserveringen en het beschikbaar houden van geschikte voorzieningen.

Een educatieplan kan helpen om ambities, doelgroepen, programma's, verantwoordelijkheden, middelen en evaluatie met elkaar te verbinden.

Bij een gemeentelijke kinderboerderij kunnen hierover ook afspraken worden gemaakt met de gemeente, scholen, natuur- en milieueducatiepartners of andere betrokken organisaties.

Zo wordt educatie niet uitsluitend afhankelijk van incidentele initiatieven, maar een bewust georganiseerd onderdeel van de locatie.

Wat kan KinderboerderijAdvies betekenen?

KinderboerderijAdvies kan kinderboerderijen, dierenweides en gemeenten ondersteunen bij de ontwikkeling en beoordeling van natuureducatie en groepsactiviteiten.

Afhankelijk van de opdracht kan dit bestaan uit:

  • Het beoordelen van de huidige educatieve functie en mogelijkheden.

  • Het opstellen of verbeteren van een educatiebeleid met duidelijke leerdoelen.

  • Het adviseren over natuureducatie, schoolbezoeken, rondleidingen en groepslessen.

  • Het beoordelen van de geschiktheid van terrein, dierenverblijven, ontvangstruimten en bezoekersroutes.

  • Het ontwikkelen van uitgangspunten voor verantwoord diercontact en educatieve activiteiten.

  • Het helpen opstellen van instructies voor medewerkers en vrijwilligers.

  • Het verbinden van de educatieve functie aan gemeentelijk beleid, exploitatie en financiering.

  • Het beoordelen of de educatieve praktijk aansluit op het ZooCO Kwaliteitskader Publieke Dierlocaties.

KinderboerderijAdvies kan daarnaast meedenken over samenwerking met onderwijsinstellingen en gespecialiseerde natuur- en milieueducatieorganisaties.

Het uitgangspunt is steeds dat de educatieve ambitie past bij de beschikbare mensen, middelen en dieren.

Natuureducatie of groepsactiviteiten verder ontwikkelen?

Wilt u als kinderboerderij schoolklassen of andere groepen beter kunnen ontvangen? Een educatieprogramma opzetten?
Of als gemeente onderzoeken hoe de maatschappelijke en educatieve functie van een dierlocatie kan worden versterkt?

KinderboerderijAdvies helpt om de mogelijkheden te beoordelen en te vertalen naar een aanpak die past bij uw locatie, organisatie en doelstellingen.